Րուրիկ էնեմ գրկանոցին,
Անդրանիկի քաջ զինվորին..
Հոկտեմբերի 7-ին Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական արվեստների թանգարանում տեղի ունեցավ «Մեր երգերը և մենք նախաձեռնության հերթական երգուսուցումը»՝ Հասմիկ Բաղդասարյան-Դոլուխանյանի հետ․ թեման՝ հայկական օրորներ։
Սեպտեմբերի 28-30-ը Մեխիկոյում ընթացող ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Մշակութային քաղաքականության և կայուն զարգացման համաշխարհային համաժողովի» (MONDIACULT 2022) շրջանակում կազմակերպվել է տարբեր ժողովուրդների տարազների և մշակութային տարրերի ցուցահանդես, որին Հայաստանը մասնակցել է հայկական ժանյակի ցուցադրությամբ:
Այս նրբահյուս աշխատանքի ոգեշնչման նախատիպը 1930-ական թվականներին ստեղծված հայկական մի ժանյակի նմուշն է:
Միջոցառման նպատակն է ներկայացնել MONDIACULT 2022-ին մասնակից երկրների մշակութային բազմազանությունն ու հարստությունը` տվյալ մշակույթներին բնորոշ գործվածքեղենի, ձեռագործ աշխատանքի, գեղարվեստի առարկաների ցուցադրմամբ։
Հավելենք, որ Մեխիկոյում անցկացվող ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Մշակութային քաղաքականության և կայուն զարգացման համաշխարհային համաժողովի» հայաստանյան պատվիրակությունը գլխավորում է ՀՀ ԿԳՄՍ նախարար Վահրամ Դումանյանը: Կազմում ընդգրկվել են նախարարի տեղակալ Ալֆրեդ Քոչարյանը և Մշակութային ժառանգության և ժողովրդական արհեստների վարչության պետ Աստղիկ Մարաբյանը:
Աշխունջ Պողոսյան
պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ
Տոնակատարությունն ունի մի քանի անվանումներ` Մուսալեռի օր, Սուրբ Խաչի օր, Մուսալեռի հաղթանակի օր, Մուսալեռցիների տոն:
Մուսալեռան ինքնապաշտպանական մարտերն սկսվել են 1915 թ. օգոստոսի 7-ին։
Մուսա լեռան հերոսամարտին անդրադարձեր են եղել պատմական երկերում, իսկ ամենահայտնին Ֆ. Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» վեպն է։
Մուսա լեռան տոնակատարությունն առաջին անգամ նշվել է 1916 թ. Պորտ Սայիդի Հայ բարեգործական Ընդհանուր Միության Սիսուան վարժարանում, որի ընթացքում հիշատակվել են ինքնապաշտպանական մարտերի ընթացքում ընկած 18 զոհերը եւ մարտի հաղթանակը։ Հետագայում, տոնի ընթացքում Հայաստանում եւ արտերկրում պատրաստվող հարիսան համարվում է 18 զոհերի հոգու հանգստության մատաղ։
Տոնի գլխավոր խորհրդանիշը Մուսալեռան հերոսամարտը հավերժացնող հուշարձաններն են։ Առաջին հուշարձանը կառուցվել է Մուսալեռան Դամլաճըք բարձունքի վրա եւ խորհրդանշում է ֆրանսիական նավերի միջոցով իրականացված փրկությունը։
1976 թ. Հայաստանի Մուսալեռ համայնքում, բլրի վրա կառուցվեց տուֆակերտ հուշարձան-թանգարանը /ճարտարապետ՝ Ռաֆայել Իսրայելյան/։
1995 թ. Լիբանանի Այնճար համայնքում կառուցվեց հերոսամարտը հավերժացնող երրորդ հուշարձանը /ճարտարապետ՝ Ռոմիկ Ջուլհակյան/։
ՀՀ Մուսա լեռան հերոսամարտի հուշարձանն արծվի տեսք ունի, որը հսկում է Մուսալեռի բարձունքը, իսկ ճակատային մասում պատկերված է Կիլիկիայի Մուսա լեռան տարածքում կառուցված հուշարձանի փորագրությունը։ Թանգարանը բաղկացած է երկու հատվածից, որոնցից առաջինը հերոսամարտի մասին պատմող ցուցադրություն ունի, իսկ երկրորդում հիմնականում ցուցադրվում են 19-րդ դարի Կիլիկիայի մուսալեռցիների կենցաղն ու սովորույթները, տարազն ու տնտեսական զբաղմունքները: Թանգարանի դիմաց գտնվում է «հերիսատունը», որը կառուցվել է հարիսա պատրաստելու եւ բաժանելու համար։
1960-1970 թթ. մի խումբ մուսալեռցիների խնդրանքով Գինեւետ գյուղը վերանվանվել է Մուսալեռ։
Սկզբնական շրջանում տոնակատարությունը կազմակերպվում էր գյուղամերձ այգիներում: 1978 թ. հուշարձանի բացումից հետո այն ավանդաբար կազմակերպվում է հուշարձանամերձ տարածքում: Տոնը կազմակերպում է «Մուսալեռ հայրենակցական միությունը», մասնակցում են ոչ միայն մուսալեռցիներ, այլեւ ՀՀ տարբեր համայնքների բնակիչներ: Տոնը 2 օր է տեւում: Այն նշում են նաեւ արտերկրում բնակվող մուսալեռցիները (Եգիպտոս, Լիբանան, Թուրքիա, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Կանադա, Ավստրալիա):
Մուսա լեռան տոնակատարությունը սկսվում է Սուրբ Խաչի կիրակի օրվան նախորդող շաբաթ օրը, երբ կաթսաները լցվում են հաճարով ու մսով եւ դրվում կրակին: Այդ նպատակով Մուսալեռ հայրենակցական միությունն աշխատանքային խումբ է ձեւավորում։ Մուսալեռան հարիսան պատրաստում են միայն տղամարդիկ, որի ընթացքում ազգային ազատագրական բնույթի երգեր են երգում, հատկապես մուսալեռցիների «Հելե հելե հելե նիննո» երգը, որը նաեւ ընդունված է համարել մուսալեռան հարիսայի պատրաստման երգ։
Այդ արարողությունից բացի, մեծ խարույկ է վառվում, որի շուրջ սկսում են պարել եւ «դահոլ զուռնա» զարկել «գոս» կոչվող հարվածային գործիքով, որը հնչել է նաեւ Մուսա լեռան գագաթին՝ հերոսամարտերի օրերին:
Շաբաթ երեկո ողջ գիշեր երգ ու երաժշտություն է հնչում, պարում են մուսալեռցիների «Չալմը դանկը» դանակներով պարը: Տարածված է նաեւ մուսալեռան շուրջպարը։
Ինչպես Պորտ Սայիդում եւ Այնճարի առաջին տարիներին, այստեղ եւս տոնակատարության ընթացքում վրաններ են խփում Մուսալեռան հուշարձանի շուրջը եւ գիշերում։ Հաջորդ առավոտյան հարիսան օրհնելուց հետո, լցնում են ամանները եւ բաժանում։ Այն ընտանիքները, որոնք տանը հարիսա են եփած լինում, օրհնված հարիսայից տանում են տուն եւ լցնում իրենց պատրաստած հարիսայի մեջ։
2022 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին» կոնվենցիայի հիմնադրամից «Միջազգային աջակցություն» անվանակարգով Հայաստանի Հանրապետությանը տրամադրվել է դրամաշնորհ (74,855.00 USD) «ՀՀ Սյունիքի մարզի բանահյուսական ժառանգության համայնքահեն գույքագրումը, փաստաթղթավորումը և պահպանումը» վերնագրով հայտի շրջանակում 2 տարի ժամկետով ծրագիր իրականացնելու համար:
Հայտը պատրաստվել է ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի նախաձեռնությամբ և ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության խորհրդատվական աջակցությամբ:
Ծրագրի նպատակն է գույքագրել, պահպանել և խթանել ՀՀ Սյունիքի մարզի ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը՝ որպես տարածաշրջանի տեղական առանձնահատկությունների ու ինքնության դրսևորում, քանի դեռ այն կենսունակ է և շրջանառվում է ժողովրդական հեքիաթների, առասպելների, լեգենդների, ավանդույթների, ասացվածքների, ծիսական երգերի և այլ ձևերով: Ներկայում անհրաժեշտություն է այս ամենի գրանցումը՝ կապված սերնդափոխության և ժառանգության փոխանցման ապահովման հետ:
Ծրագրի ընթացքում ՀՀ Սյունիքի մարզում իրականացվելու են տեղական բանահյուսության գույքագրման, դաշտային հետազոտական աշխատանքներ, ուսուցողական հանդիպումներ ժառանգության կրողների հետ՝ Արծվանիկ, Դավիթ Բեկ, Կապան, Շաղաթ, Թասիկ, Տեղ, Շինուհայր, Կարճևան, Լեհվազ համայնքներում, համագործակցություն Սյունիքի հայագիտական կենտրոնի, Գորիսի պետական համալսարանի հետ:
Ծրագրի շրջանակում սեպտեմբերի 25-ին Հայաստան կժամանի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի միջազգային փորձագետ, Թեհրանի Շահիդ Բեհեշտի համալսարանի դասախոս Ժանետ Բլեյքը, որը վերապատրաստման դասընթաց կանցկացնի ծրագիրն իրականացնող խմբի համար՝ մասնագիտական խորհրդատվությամբ նպաստելով ծրագրի արդյունավետ կազմակերպմանը: Սյունիքում հավաքագրված և փաստաթղթավորված նյութերը կթվայնացվեն՝ ստեղծելով Սյունիքի բանահյուսական ժառանգության տվյալների շտեմարան և կայք:
Այս աշխատանքները համահունչ են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թվականի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին» կոնվենցիային, «Հայաստանի Հանրապետության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության մասին» օրենքի և այլ իրավական ակտերի դրույթներին:
Սեպտեմբերի 17-18-ին «Գաֆէսճեան» արվեստի կենտրոնում (Կասկադում) կկայանա «Իմ ձեռագործ Հայաստանը թանգարաններում» խորագրով փառատոնը:
Փառատոնի նպատակն է աջակցել Հայաստանի թանգարաններին, հուշանվերային արտադրանքը ընդունել որպես թանգարանային գործունեության հանրահռչակման ժամանակակից միջոց, ինչպես նաև աջակցել ավանդական արհեստների վերականգնման գործընթացին:
Երկօրյա միջոցառմանը ձեզ կսպասեն Հայաստանի 7 մարզերից (Սյունիք, Վայոց ձոր, Լոռի, Տավուշ, Շիրակ, Արագածոտն, Գեղարքունիք), Արցախից ժամանած վարպետներն իրենց ձեռագործ աշխատանքներով, ինչպես նաև երևանաբնակ վարպետները:
Դուք ոչ միայն կարող եք ձեռք բերել արհեստագործների ձեռագործ աշխատանքներ, այլև տեղում կարող եք մասնակցել վարպետաց դասերի և զարգացնել ձեր արհեստագործական հմտությունները, վայելել տարազների ցուցադրություն:
Օր 1․ Սեպտեմբերի 17, 2022
09:00-20:00 Ցուցադրություն և վաճառք
12:30 Բացման արարողություն
17:30-18:30 Տարազների ցուցադրություն
Օր 2․ Սեպտեմբերի 18, 2022
09:00-18:00 Ցուցադրություն և վաճառք
«Իմ ձեռագործ Հայաստանը թանգարաններում» ծրագիրն իրականացվում է ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության աջակցությամբ և «Արհեստագործների միություն» մշակութային հիմնադրամի նախաձեռնությամբ:
«Արհեստագործների միություն» մշակութային հիմնադրամը ստեղծվել է «Տերյան մշակութային կենտրոն» ՀԿ-ի և Սմիթսոնյան ինստիտուտի հայաստանյան մասնաճյուղի աշխատակազմերի համագործակցությամբ:
Նախորդ 4 տարիներին «Իմ ձեռագործ Հայաստանը» փառատոնն իրականացվել է «Տերյան մշակութային կենտրոն» ՀԿ-ի հետ միասին «Իմ Հայաստան» ծրագրի շրջանակում, որը ֆինանսավորվում էր ԱՄՆ ՄԶԳ և իրականացվում Սմիթսոնյան ինստիտուտի կողմից։
Ծրագրի կազմը շնորհակալություն է հայտնում «Գաֆէսճեան» արվեստի կենտրոնին՝ քանդակների պարտեզը տրամադրելու համար։
Թարմացում. միջոցառումը չեղարկվել է:
Սեպտեմբերի 16-ին, ժամը 19:00-ին Գաֆեսճեան քանդակների պարտեզում կներկայացվեն ավանդական երգեր և պարեր՝ իրենց էթնիկ տարբերակով՝ առանց որևէ ժամանակակից մշակումների:
Ելույթ կունենան`
ԱԿՈւՆՔ
ԿԱՐԻՆ
ՍԱՍՆԱ ԾՌԵՐ
ՆՈւԲԱՐ
ԱՐԵԳ
ՄԱՍՈւՆՔ
ՄԵՆՔ ԵՆՔ ՄԵՐ ՍԱՐԵՐԸ (ԱՐՑԱԽ)
ԳՈՐԱՆԻ
ՏԱՐՈՆՑԻՆԵՐ
ՎԵՐԱԴԱՐՁ
ՎԱՆ
ԱՐԴՎԻՆ
ՄԱՐԱԹՈւԿՑԻՆԵՐ
ՍԵԲԱՍՏԱՑԻՆԵՐ
ՏԱՎՐՈՍ:
Թարմացում. միջոցառումը չեղարկվել է:
Սեպտեմբերի 15-ին, ժամը՝ 16:00-ին, Ժողովրդական արվեստների թանգարանում կանցկացվի հանդիպում-քննարկում «Կայթ» կրթամշակութային հանգույցի հիմնադիր ղեկավար, «Ինստիգեյթ» ինժեներական ընկերությունների խմբի ֆինանսական տնօրեն Կորյուն Դավթյանի հետ:
Քննարկման շրջանակում Կորյուն Դավթյանը կխոսի ժողովրդական արվեստի մոնետիզացիայի և զարգացման մասին, կներկայացնի ժողովրդական արվեստի ժառանգության իրացվելիության խնդիրները, կանցկացնի քննարկում ոլորտի պահանջարկի, որակի վերահսկողության և այլ հարցերի շուրջ:
Մուտքն ազատ է: Հասցե՝ Աբովյան 64:
Թարմացում. միջոցառումը չեղարկվել է:
ԱՄՆ ՄԶԳ-ն կաջակցի հայ արհեստագործներին վաճառելու իրենց արտադրանքը արտասահմանում՝ Արհեստագործների հզորացման կենտրոն ծրագրի միջոցով։ ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունն այս նոր ծրագիրը մեկնարկել է մասնավոր հատվածի հետ գործակցությամբ՝ NOVICA կազմակերպության հետ:
Արհեստագործների հզորացման կենտրոնի նպատակն է՝ կազմակերպել հայ վարպետների ստեղծագործությունների վաճառքը արտասահմանում, խթանել տեղական համայնքների տնտեսական զարգացումը, աջակցել հայ ավանդական մշակույթի և արվեստի ճանաչմանն աշխարհում։ Չորս տարի տևողությամբ ծրագրի բյուջեն կազմում է 2,866,578 ԱՄՆ դոլար։
Բազմաթիվ հայ տաղանդավոր արհեստագործներ դժվարանում են վաճառել իրենց արտադրանքը։ Հիմնական խնդիրները հետևյալն են՝ շուկայի սահմանափակ հասանելիություն, միջազգային շուկայի տենդենցներին համապատասխան արտադրանք մշակելու ուղղորդման կարիք, նյութատեխնիկական խոշոր ծախսեր և արտահանման ենթակառուցվածքների բացակայություն:
Այս ծրագիրը միտված է լուծելու վերոնշյալ խնդիրները՝ առաջիկա չորս տարում։
Ծրագիրը կներգրավի մոտ 1,000 արհեստագործի՝ ներառված ավելի քան 200 խմբերում։ Ընդհանուր առմամբ, ծրագիրը դրական ազդեցություն կունենա հազարավոր վարպետների գործունեության վրա։ Մինչ ծրագրի ավարտը սպասվում է ստեղծել ավելի քան 1,35 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ընդհանուր եկամուտ, իսկ ծրագրի ավարտից հետո՝ տարեկան ավելի քան 500,000 ԱՄՆ դոլար։
Ծրագրի արդյունքում կմեծանա արհեստագործական արտադրանքի արտահանման շուկան։ Այն կստեղծի կայուն, կանխատեսելի շուկայական պահանջարկ, որը կախված չի լինի զբոսաշրջիկների հոսքից։ Արդյունքում կավելանան մշտական աշխատանքի հնարավորությունները, եկամուտները և կբարելավվի Հայաստանի գյուղական շրջաններում բնակվող արհեստագործների կենսամակարդակը։
Արհեստագործների թիվը մեծացնելու, նրանց կարողությունները զարգացնելու և արտադրանքի որակը բարելավելու համար՝ NOVICA-ն կկազմակերպի վարպետության դասընթացներ։
Ապրանքները կվաճառվեն NOVICA.com, UNICEF Market, the Smithsonian Folklife Festival Marketplace, the Kiva Store, և NOVICA-ի գործընկեր այլ առցանց հարթակներում։
«Թեք տեղը», «Գյոթե» երևանյան գրասենյակի հետ համատեղ, հրավիրում են Կոնդի փառատոնին, որը տեղի կունենա սույն թվականի սեպտեմբերի 10,17,24-ին՝ Կոնդ թաղամասի տարբեր հատվածներում։
Կոնդը Երևանի ամենահին բնակեցված բլուրներից մեկն է եղել։ Նույնիսկ ենթադրվում է, որ բավականին վաղ ժամանակվանից ամրոցային բլուր է եղել։ Ամեն դեպքում, ներկայիս Կոնդը, ինչպիսին գիտենք, 17-18–րդ դարերից մեզ է հասել անփոփոխ կառուցվածքով։
Այս եռօրյա փառատոնի ընթացքում փորձելու են ներկայացնել ձեզ Կոնդի եզակի պատմական և մշակութային նշանակությունը։ Ըստ օրերի փորձելու են ձեզ ներկայացնել դրվագներ անցյալից, ներկայից և խոսել նրա ապագայի մասին։
Ստորև՝ փառատոնի ծրագիրը.
Օր առաջին` 10.09, սկիզբը՝ 18:30, վայրը՝ Սբ․ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի
Կոնդի փողոցում ձեզ կդիմավորեն «Նաիրիան» անսամբլը, այնուհետև կլինեն ազգագրական պարեր «Վան» խմբի կատարմամբ, որին կկարողանաք մասնակցել նաև դուք։ Իսկ եթե շարունակեք քայլել Կոնդի փողոցով և մտնել բակերը՝ կտեսնեք «Այրոգի» ստվերների թատրոնի ներկայացումը, կունկնդրեք CNS LAB-ի կողմից հավաքագրված Կոնդի բանավոր պատմությունները, քիչ այն կողմ կտեսնեք Երևանի պատմության թանգարանի կողմից տրամադրված հին Կոնդից լուսանկարներ, դիտել մի շարք ֆիլմեր նկարված Կոնդում՝ ներկայացված Վիգեն Գալստյանի կողմից, ևս մեկ աշխատանոցի մասնակցել հացի ծեսի և կարպետագործության մասին «Կէան» խմբի կողմից, ինչպես նաև կհանդիպեք քամանչիստ պարոն Լևոնին և ակորդեոնիստ պարոն Վլադիկին։
Օր երկրորդ․ 17.09, Սկիզբը՝ 18:30, վայրը՝ Աբբաս-Ղուլու խանի մզկիթ
Կոնդի Լեո փողոցի կողմից անցումն անցնելուց հետո ձեզ կդիմավորեն Նարե Գրիգորյանի Կոնդի բնակիչներից հավաքագրած երազներից դրվագներ, սոցիոլոգ Շուշան Աբրահամյանի պատրաստած նյութերի հետ կծանոթանաք։ Տարբեր տեղերում կտեսնեք փակցված մակետներ, որտեղ նկարագրված է՝ ինչպես կուզեին տեսնել իրենց տները կոնդեցիները, սա կլինի Բուիյոն (Վրաստան) խմբի կողմից, կտեսնեք նաև այն նախագծերը, որ տարիներ շարունակ ներկայացվել են Կոնդի վերակառուցման համար «Ուրբանլաբի» կողմից, «Հետք» մեդիագործարանի կողմից կներկայացվեն կոնդեցիների այսօրվա խնդիրները, կմասնակցեք գրաֆիտի և ստենսիլ արտի աշխատանոցի «Gängeviertel» (Գերմանիա) արվեստագետների խմբի կողմից, հետո կարող եք լուսանկարվել Ֆիլոֆոտոգրաֆի ատելիեում, կդիտեք «Նադեր, կենդանի արվեստ» պարային կատարումը՝ տեղացի մասնակիցների կատարմամբ, կունկնդրեք «Նինո՛ս մյուզիք»-ի կիթառահարների խմբի, «Աշխատավոր մարդիկ» և «Տիեզերք բենդի» կատարումները։
Օր երրորդ․ 24.09, սկիզբը՝ 17:00, Շ․ Ռուսթավելու դպրոց
Այդ օրը կսկսվի «Ուրբանլաբի» կողմից պլենար քննարկմամբ՝ «Ինքնաբուխ ուրբան զրույց» անվանումով։ Այնուհետև ելույթ կունենա «Նարեկացի միության» ժող.գործիքների անսամբլը, որին կհաջորդի «Մեր երգերը և մենք» և «Խազեր» երգչախմբի կատարումը, այնուհետև դիջեյ Ջեյկըբ Երևանի վինիլները կունկընդրենք։ Զուգահեռ կարող եք մասնակցել Սյուզան Մոննոյի (Ֆրանսիա) աշխատանոցին՝ աղյուսների պատրաստման մասին, մանկապարտեզի բակում կարող եք դիտել «Քոքոլաբ»-ի պարային ելույթը, այնուհետև «Լուսափթթիկ» խմբի տիկնիկների ներկայացումը, իսկ ամենավերջում Մարիամի հետ տարբեր բակային խաղեր կարող եք խաղալ։ Նաև կարող եք ծանոթանալ «Գարեգին ստուդիայի» նկարիչների գործերին, ովքեր այսօր իրենց արվեստանոցն ունեն Կոնդում։
Երբ այցելեք, ուշադիր եղեք QR քոդերին, նրանց միջոցով դուք կկարողանաք ավելին իմանալ Կոնդի անցյալի, նրա ճարտարապետություն, պատմության մասին։
Եվ ամենակարևորը այդ օրերին կբացվեն Կոնդի բակերը և դուք կկարողանաք մտնել այնտեղ, որտեղ կոնդեցիները կպատրաստեն տարատեսակ սնունդ ու խմիչքներ Ձեզ համար։
Սույն ծրագիրը հնարավոր է եղել իրականացնել «Գյոթե կենտրոնի» և «Արևելյան գործընկերության երկրների քաղաքացիական հասարակության զարգացման ծրագրի» համար նախատեսված համագործակցության արդյունքում։ Նախագծի գործընկերն է նաև Երևանի քաղաքապետարանը։